Geschiedenis Stadmolen Axel

Geschiedenis van de Axelse stadsmolen (1750)
(Deze pagina is in ontwikkeling)

Uit: S. Collot d'Escury, De molens van Zeeuwsch-Vlaanderen: bijdrage tot de kennis en de geschiedenis van de windmolens in Nederland.
Amsterdam, 1927, 64p; ill., krtn. (p. 18 t/m 20)

MOLENS TE AXEL

Door een hevigen brand werd in 1747 de stads houten korenmolen in asch gelegd en in 1750 ongeveer op dezelfde plaats deze steenen molen gebouwd op het vroegere bastion Vlissingen, later Molenkwartier geheeten. De Molen behoorde 70 à 80 jaar aan de stad, daarna aan verschillende eigenaars: Van Vessem, Geelhoed, A. de Klerk, Lybaert, J. Luteyn, van 1902 - 1910 P. de Bruyne, daarna M. de Bruyne, die in 1911 den molen van de wieken ontdaan heeft en in den romp een motor heeft geplaatst.
Op den molen is een steen met het jaartal 1750, daaronder een met een wapen, dat in 1810 - 1813 door de Franschen gedeeltelyk is vernield. Hoelang de molen, die in 1747 verbrandde daar gestaan heeft, hebben wij niet kunnen nagaan,

Op den plattegrond van v. Deventer ± 1550 staan naar het Noorden toe langs het water 3 molens en een ten Westen van de stad; in de stadsrekening van 1492-1493 is ook sprake van 4 korenmolens.
In 1548 werden genoemd; een molen ten Noorden van Boostenblije, een ten Oosten van het dorp Boostenblije, een bij ter Lucht en een bij Beulhel, de twee laatsten ook in de parochie van Boostenblije, maar welke van deze molens dezelfde waren als die bij v. Deventer en wanneer ze geplaatst en verdwenen zijn, weten wij niet.

Deze molen werd in 1863 gebouwd op een gedeelte van den stadswal (vroeger bastion Zirk-zee) voor rekening van J. Cappon in 1898 opgevolgd door Ch. Cappon. Sinds 1923 is J.A. Cappon eigenaar,
Van 1844-1863 stond hier een standerdmolen, 1844-1857 waren hiervan eigenaar eerst Minderhout, daarna A. van Vessen, van 1857-1863 J. Cappon,
Op een schilderij van 1730, die op het stadhuis hangt, staat op deze plaats een standerdmolen, die echter gauw daarna verdwenen moet zijn, want op kaarten van Hattinga ± 1750, staat alleen een molen in het Molenkwartier (zie tekst afb.1); ook in 1786-87, toen J. Scharp's boek over Axel verscheen, was dat de eenige molen. Ik vond ook een molen te Axel op een afbeelding van 1674.
In Axel heeft in de buurt van het station nog een steenen grondmolen gestaan; deze was gebouwd in 1874 voor rekening van A, de Klerck, opgevolgd door zijn zoon Joz. de Klerck; deze verkocht de molen in 1908 aan P. de Bruyne; de molen is toen in het zelfde jaar reeds afgebroken.

AXEL-SPUI

Ten Noordwesten van de stad in de buurt het Spui staat deze aardige witte molen, gebouwd in 1807 op last van Napoleon.

De eerste molenaar was Ant. Fr. van Kerkhoven, die later eigenaar werd; daarna 1821-1847 Piet van Wijck, 1847-1866 D. van Zuyden, vanaf 1866 de familie Luteyn, nu (1927) zijn de gezusters Luteyn eigenaressen,

Ook de Axelse geschiedschrijver ds. Jan Scharp besteedt in zijn Geschiedenis en Costumen van Axel (3dln.), Middelburg 1787-1788 aandacht aan de dan ruim dertig jaar oude stadsmolen. Hieronder tonen we details uit het stadgezicht en de stadsplattegrond waarop de molen te zien is.

Blik op Axel vanuit het zuiden. Van links naar rechts de hervormde kerk, de stadshaven,
de stadsmolen en het stadhuis.
(Detail gravure stadsgezicht.)

Al in de middeleeuwen kende het stadje Axel diverse molens welke in gebruik waren als oliemolen of korenmolen. Op bijna dezelfde plaats als de huidige molen heeft de Klinkmolen gestaan die bij de fortificatie van de stad, in de tachtigjarige oorlog, op het bolwerk Vlissingen kwam te staan. Deze standermolen verbrandde in 1747, wat de stad in financiële problemen bracht. Men wilde echter meegaan met de tijd en zo werd in 1750 een ronde stenen stellingmolen gebouwd met 2 koppels maalstenen aangedreven door een spoorwiel. De molen fungeerde als maalderij en werd in 1911 onttakeld.
Eind jaren zeventig ontstonden er plannen om de molen in oude glorie te herstellen. In eerste instantie waren het niet de Axelaars die de aanzet tot herstel gaven. Dat waren de dokter, de apotheker, de notaris en enkele mensen die niet in Axel geboren waren, maar deze plaats wel een warm plekje in hun hart hadden gegeven. Door de plaatselijke bevolking werd dit aanvankelijk als een raar idee van de 'import' gezien, maar spoedig begon een en ander te leven. Omstreeks 1980 werd er voor de Axelse inwoners een molenbijeenkomst georganiseerd. De opkomst was overweldigend en sindsdien is er een stevig fundament gelegd voor het plan om de molen te restaureren.
In 1985 werd een bouwhistorisch onderzoek uitgevoerd door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. De vele in de molen nog aanwezige sporen van de vroegere inrichting in samenhang met het oorspronkelijke bouwbestek en de vele andere archiefgegevens leverden voldoende materiaal op om tot een verantwoorde reconstructie te komen. Op basis hiervan werd een restauratiebestek opgesteld.
Op 28 maart 1986 werd vanuit de Molencommissie de Stichting 'Exploitatie De Axelse Molen' opgericht. De doelstelling van de Stichting was de restauratie en de in bedrijfstelling van de oude Stadsmolen te bewerkstelligen. De Stichting was van mening dat vooral de unieke verhoogde ligging op het voormalige bolwerk in het centrum van de stad en het feit dat Axel wel zeer karig bedeeld was met cultuurhistorische monumenten, de restauratie van dit unieke stukje cultuur zo gewenst maakte.
De Molencommissie en de stichting hebben gedurende vele jaren geprobeerd het benodigde geld voor de restauratie bijeen te krijgen.
In 1990 werd de molenromp op de rijksmonumentenlijst geplaatst. Helaas de romp en niet de molen, wat tot vertraging van de restauratie heeft geleid, omdat de beschikbare financiële middelen (in eerste instantie) niet voldoende waren om de restauratie te bekostigen. De financiering van de restauratie is jarenlang het grote struikelblok geweest.

De molenromp is jarenlang een belangrijk gespreksonderwerp geweest, niet alleen voor het stichtingsbestuur, maar ook voor het politieke bestuur en de inwoners.
Wat moet er gebeuren: de molenromp slopen of restaureren? In hoeverre is de gemeente c.q. de gemeenschap bereid om geld te steken in de restauratie? Er waren zowel voor- als tegenstanders, ook in het gemeentebestuur.
In 1995 koopt de gemeente Axel de romp van molenaar J. Misseghers. Het bestek uit 1985 werd herzien. Om in aanmerking te komen voor een rijkssubsidie werd in 1997 de Stichting Exploitatie de Axelse Molen voor een symbolisch bedrag eigenaar van de molen.
In de vergadering van 24 april 1997 besluit de gemeenteraad financiële medewerking te verlenen aan de restauratie van de molen. De samenstelling van het stichtingsbestuur werd verbreed met vertegenwoordigers van het gemeentebestuur.
Op 28 april 1998 zijn de statuten van de stichting gewijzigd. Volgens deze statuten heeft de stichting als doel:

Eind 1997 is begonnen met de restauratie van de molen. Belangrijk onderdeel van de restauratie was de aanleg van een betonnen ring onder en rond de voet van de molen om de fundering te versterken. De molen had namelijk last van scheurvorming in de romp en door de wapening in de ring kan het molenlijf niet meer 'werken' en kunnen de scheuren beter worden hersteld.
Het herstel van de molenromp bestond verder uit vakkundig metselwerk. Nauwkeurig werd beoordeeld wat uitgehakt en ingeboet of opnieuw gevoegd moest worden. Er is voor gekozen om zo veel mogelijk uitkomende oude stenen schoon te maken en opnieuw te gebruiken voor kleine reparaties, vooral inwendig, Voor grote reparaties is een nieuwe baksteen gebruikt. Het kleurverschil tussen de oude en nieuwe stenen is slechts een kwestie van tijd.
Nadat het metselwerk was hersteld, kon het molenmakerswerk beginnen. Bijna alles is nieuw met uitzondering van enkele balken, de molenstenen en de bovenas. De gietijzeren as heeft eerder in twee andere molens dienst gedaan. . De 17er blauwe stenen zijn tweedehands en komen uit de molen van Ossenisse. De 16er Engelse stenen komen uit een motormaalderij in Sint Jansteen.
De molen is in 2000 volledig maalvaardig opgeleverd. Door het plaatsen van de buil en de pletter in het voorjaar van 2001 was de restauratie volledig voltooid. De totale restauratiekosten hebben ca. (fl) 1,1 mln. bedragen.
De voormalige gemeente Axel heeft ter plaatse een stadsvernieuwingsproject gerealiseerd, met woningbouw (twee appartementencomplexen), reconstructie van het voormalige bastion Vlissingen en het opnieuw inrichten van de gehele omgeving van de molen.
Het prachtige resultaat is tot stand gekomen door een zeer goede samenwerking tussen alle betrokkenen: het gemeentebestuur, het stichtingbestuur, de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, de heer F. Weemaes als technisch adviseur van de stichting, de metselaars, de molenmakers, de molenaars en vele anderen.

Na ruim 20 jaar praten en plannen maken werd de molen op 16 juni 2001 door het lichten van de vang officieel geopend door de heer J.F. Mulder, burgemeester van de (voormalige) gemeente Axel en de heer W.J. de Graaf, voorzitter van Stichting 'Exploitatie de Axelse Molen'.
Na de officiële opening was er een receptie voor genodigden en een groots opgezet volksfeest voor de gemeenschap van Axel en omstreken. Tal van activiteiten waren georganiseerd zoals een balletoptreden, een voordracht over een ondeugende molenaar in dialect, optreden van muziekgezelschappen, een dansoptreden in klederdracht, een clown met ballonnen, oude ambachten en oude wagens.
Voorafgaand aan de officiële opening is een broodbakwedstrijd met als thema 'molen' georganiseerd waaraan alle scholen in Axel hebben deelgenomen. De 'baksels' van de prijswinnaars zijn op de dag van de opening in de molen ten toon gesteld.

De Stichting 'Exploitatie de Axelse Molen' is verantwoordelijk voor de instandhouding en exploitatie van de molen. De stichting ontvangt van de gemeente jaarlijks een maximale subsidie in het exploitatietekort.
Het beheer van de molen is ondergebracht bij een gemeentelijke Bestuurscommissie waarin twee leden van het stichtingsbestuur zijn vertegenwoordigd, evenals de coördinerend vrijwilliger van de molen.

De molen is voor het publiek geopend van april t/m oktober op zaterdag van 10.00 tot 16.30 uur. De toegang is gratis.

Molenaar

De heer Jan Arie Cappon is actief als vrijwillig molenaar. Hij zorgt voor het vakkundig laten draaien van de molen en het malen van meel. Hij is de vijfde generatie Cappon die het molenaarsvak uitoefent.

De molen wordt open gehouden door een groep van enthousiaste vrijwilligers. Zij houden toezicht, verstrekken informatie, verzorgen rondleidingen voor de bezoekers en verkopen diverse artikelen.

In de molen worden enkele artikelen ter verkoop aangeboden, te weten zakjes meel, ansichtkaarten, foto's, placemats en pennen. In de molen is een zogenaamde 'folderpost' van de VVV gevestigd, Dit betekent dat er fiets- en wandelroutes verkocht worden.

De molenaar maalt tarwe tot meel. Het meel wordt door de stichting verkocht in de molen en aan de plaatselijke bakkers. Deze bakkers hebben in onderling overleg de volgende molenbroodjes ontwikkeld:
- een bolletje;
- een broodje van 400 gram;
- een broodje van 800 gram.
De broodjes worden door de bakkers in hun winkel verkocht en bij speciale gelegenheden ook in de molen.

Belangstellenden worden in de gelegenheid gesteld om tegen betaling in en rond de molen een fotoreportage te maken.

De mogelijkheid bestaat om op aanvraag met een groep een bezoek aan de molen te brengen, ook buiten de openingstijden. Hiervoor wordt een financiële bijdrage gevraagd. Voor scholen is het bezoek gratis.

De molen is officiële trouwlocatie van de gemeente Terneuzen. Aan bruidsparen wordt de gelegenheid gegeven een trouwreportage te (laten) maken op de molen.

De Nationale Molendag en de Nationale Open Monumentendag trekt jaarlijks veel bezoekers naar de molen. Op deze dagen wordt er molenbrood in de molen verkocht.